हे राष्ट्र देवतांचे: भारतीय अस्मिता आणि गौरवशाली परंपरेचा अनमोल ठेवा

येथे दिलेल्या ओळी केवळ शब्द नसून, ते भारतीय अस्मितेचे आणि स्वाभिमानाचे एक अजरामर स्तोत्र आहे. ग.दि. माडगूळकर यांच्या लेखणीतून उतरलेले आणि सुधीर फडके यांच्या आवाजात अजरामर झालेले हे गीत, भारताच्या गौरवशाली इतिहासाचा आणि उज्वल भविष्याचा आरसा आहे.

या गीतातील प्रत्येक कडव्याचा अर्थ आणि त्यामागची भावना उलगडणारा हा सविस्तर लेख:

हे राष्ट्र देवतांचे, हे राष्ट्र प्रेषितांचे: भारतीय अस्मितेचा जयघोष

भारत हा केवळ एक भूखंड नाही, तर ती एक जिवंत संस्कृती आहे. ज्या देशाच्या मातीमध्ये अध्यात्म, पराक्रम आणि लोकशाहीचा संगम झाला आहे, त्या भारताचे वर्णन करताना कवी म्हणतात, “हे राष्ट्र देवतांचे, हे राष्ट्र प्रेषितांचे”.

हे राष्ट्र देवतांचे, हे राष्ट्र प्रेषितांचे
आ-चंद्रसूर्य नांदो स्वातंत्र्य भारताचे

कर्तव्यदक्ष भूमी सीता-रघुत्तमाची
रामायणे घडावी येथे पराक्रमाची
शिर उंच उंच व्हावे हिमवंत पर्वताचे

येथे नसो निराशा थोड्या पराभवाने
पार्थास बोध केला येथेच माधवाने
हा देश स्तन्य प्याला गीताख्य अमृताचे

येथेच मेळ झाला सामर्थ्य-संयमाचा
येथेच जन्म झाला सिद्धार्थ गौतमाचा
हे क्षेत्र पुण्यदायी भगवन्‌ तथागताचे

हे राष्ट्र विक्रमाचे, हे राष्ट्र शांततेचे
सत्यार्थ झुंज द्यावी या जागत्या प्रथेचे
येथे शिवप्रतापी नरसिंह योग्यतेचे

येथे परंपरांचा सन्मान नित्य आहे
जनशासनातळीचा पायाच ‘सत्य’ आहे
येथे सदा निनादो जयगीत जागृताचे

१. देवता आणि प्रेषितांची पावन भूमी

भारताला देवभूमी मानले जाते. या भूमीत केवळ ईश्वराची प्रार्थनाच केली जात नाही, तर मानवतेचा संदेश देणारे प्रेषित, संत आणि महात्मे जन्माला आले आहेत. ज्या भूमीत रामाने मर्यादा पाळली आणि कृष्णाने कर्माचा सिद्धांत दिला, ती ही भूमी. या भारताचे स्वातंत्र्य ‘आ-चंद्रसूर्य’ म्हणजेच जोपर्यंत आकाशात चंद्र आणि सूर्य आहेत, तोपर्यंत अबाधित राहावे, हीच प्रत्येक भारतीयाची प्रार्थना आहे.

२. सीता-रघुत्तमाची आणि पराक्रमाची भूमी

“कर्तव्यदक्ष भूमी सीता-रघुत्तमाची, रामायणे घडावी येथे पराक्रमाची”

हे कडवे आपल्याला आपल्या कर्तव्याची जाणीव करून देते. प्रभू रामचंद्र आणि माता सीता हे केवळ पौराणिक पात्र नसून ते त्याग आणि कर्तव्याचे प्रतीक आहेत. कवीला असे वाटते की, इथल्या प्रत्येक पिढीने पराक्रमाची नवी ‘रामायणे’ रचावीत. आपला स्वाभिमान हिमालयासारखा उत्तुंग असावा, ज्याकडे पाहून जगाला आपल्या शौर्याची प्रचिती येईल.

३. निराशेवर विजय आणि गीतेचे अमृत

भारताच्या इतिहासात अनेक चढ-उतार आले, पण आपण कधीही हार मानली नाही. कवी म्हणतात:

“येथे नसो निराशा थोड्या पराभवाने, पार्थास बोध केला येथेच माधवाने”

कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर जेव्हा अर्जुन (पार्थ) गोंधळलेला होता, तेव्हा श्रीकृष्णाने त्याला ‘भगवद्गीता’ सांगितली. हे ‘गीताख्य अमृत’ पिऊनच भारत आजही ताठ मानेने उभा आहे. पराभवाने खचून न जाता, पुन्हा नव्या जोमाने उभे राहण्याची प्रेरणा आपल्याला या भूमीतून मिळते.

४. सामर्थ्य, संयम आणि तथागतांचा शांतीसंदेश

भारताचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे तलवारीचे सामर्थ्य आणि मनाचा संयम यांचा अपूर्व मेळ पाहायला मिळतो. ज्या भूमीत सम्राट अशोकासारखे योद्धे झाले, त्याच भूमीत जगाला शांतीचा मार्ग दाखवणारे ‘सिद्धार्थ गौतम’ म्हणजेच भगवान बुद्ध जन्माला आले.

बुद्धांनी जगाला करुणा आणि अहिंसेची शिकवण दिली. हे राष्ट्र ‘विक्रमाचे’ (शौर्याचे) आहेच, पण तितकेच ते ‘शांततेचे’ देखील आहे. आपण युद्धापेक्षा बुद्धाला महत्त्व देतो, पण जेव्हा सत्यासाठी लढण्याची वेळ येते, तेव्हा आपण मागे हटत नाही.

५. शिवप्रताप आणि धगधगते शौर्य

महाराष्ट्राच्या मातीचा उल्लेख करताना ‘शिवप्रतापी’ हा शब्द आपसूकच येतो. छत्रपती शिवाजी महाराज हे ‘नरसिंह’ योग्यतेचे राजे होते. त्यांनी अन्यायाविरुद्ध कसा लढा द्यावा, याचा वस्तुपाठ जगाला घालून दिला. त्यांच्या पराक्रमाची परंपरा आजही प्रत्येक भारतीयाच्या रक्तात धावते. “सत्यार्थ झुंज द्यावी” हीच या देशाची जागती प्रथा आहे.

६. सत्य आणि लोकशाहीचा पाया

या गीताचा शेवट अत्यंत मार्मिक आहे:

“जनशासनातळीचा पायाच ‘सत्य’ आहे, येथे सदा निनादो जयगीत जागृताचे”

आपल्या लोकशाहीचा (जनशासनाचा) मूळ पाया ‘सत्यमेव जयते’ हा आहे. येथे परंपरांचा सन्मान केला जातो, पण काळाप्रमाणे बदलण्याची तयारीही ठेवली जाते. आपण एक ‘जागृत’ राष्ट्र आहोत. झोपलेले राष्ट्र प्रगती करू शकत नाही, म्हणूनच येथे सतत प्रगतीचे आणि जागृतीचे जयगीत निनादत राहावे, अशी कवीची इच्छा आहे.

‘हे राष्ट्र देवतांचे’ हे गीत आपल्याला आपल्या मुळांची आठवण करून देते. हे गीत गाताना अंगावर शहारे येतात, कारण यात आपल्या पूर्वजांचा त्याग आणि भविष्यातील स्वप्ने गुंफलेली आहेत. आज जेव्हा आपण जागतिक महासत्ता होण्याचे स्वप्न पाहत आहोत, तेव्हा या गीतातील ‘सामर्थ्य-संयमाचा’ मेळ आपल्याला दिशा दाखवणारा ठरेल.

आपल्याला केवळ भौतिक प्रगती नको आहे, तर ती प्रगती ‘सत्याच्या’ आणि ‘मानवतेच्या’ पायावर उभी असावी, हाच या काव्याचा खरा संदेश आहे.

Related Posts:

कुसुमाग्रजांची स्वातंत्र्यदिनावर आधारित अशीच एक अजरामर कलाकृती – स्वातंत्र्यदेवतेची विनवणी

साने गुरुजींची ‘खरा तो एकची धर्म’

तू बुद्धी दे, तू तेज दे | “डॉ . प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो”