बारामती राजकारण: ‘माईं’चा तो वारसा आता ‘वहिनीं’च्या हाती; काय आहे ६४ वर्षांचा इतिहास?
काटेवाडी, (पुणे): महाराष्ट्राच्या राजकारणात बारामती हे केवळ एक शहर किंवा मतदारसंघ नाही, तर ते सत्तासंघर्षाचे आणि विकासाच्या प्रयोगांचे केंद्र राहिले आहे. कधी इथे इतिहासाची पाने उलटली जातात, तर कधी भविष्याची नवी समीकरणे जन्म घेतात. आज बारामतीच्या या ऐतिहासिक भूमीने पुन्हा एकदा अशाच एका महत्त्वाच्या वळणावर पाऊल ठेवले आहे, जिथे ६४ वर्षांपूर्वीचा इतिहास एका नव्या रूपात समोर येत आहे.
१९६२ ते २०२४: ‘माई’ ते ‘वहिनी’ असा प्रवास
बारामतीच्या राजकीय इतिहासाचा मागोवा घेतला, तर १९६२ साल अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. त्याकाळी मालतीबाई शिरोळे यांच्या रूपाने बारामतीला पहिल्या महिला आमदार मिळाल्या होत्या. संपूर्ण बारामती त्यांना आदराने ‘माई’ म्हणत असे. त्यांच्या कामात असलेली मायेची उब आणि कार्यकर्त्यांशी असलेले कौटुंबिक नाते ही त्यांची ओळख होती.
योगायोगाचा भाग असा की, तब्बल सहा दशकांनंतर बारामतीच्या राजकारणाची धुरा पुन्हा एका महिलेच्या हाती येताना दिसत आहे. ज्येष्ठ नेत्या सुनेत्रा पवार यांनी बदलत्या राजकीय परिस्थितीत उपमुख्यमंत्री पदाची शपथ घेतल्याने, बारामतीच्या राजकारणात ‘महिला नेतृत्वाचा’ हा नवा अध्याय सुरू झाला आहे. गेल्या तीन दशकांपासून बारामतीकरांच्या मनावर ‘वहिनी’ म्हणून राज्य करणाऱ्या सुनेत्रा पवार यांच्या रूपाने, ‘माईं’च्या काळातील तोच जिव्हाळा आज पुन्हा एकदा अनुभवायला मिळत आहे.
मालतीबाई शिरोळे: सहकार आणि सत्तेचा पाया
स्वातंत्र्योत्तर काळात जेव्हा राजकारण प्रामुख्याने पुरुषप्रधान होते, तेव्हा मालतीबाई शिरोळे यांनी काँग्रेसच्या माध्यमातून आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवला. १९६२ च्या विधानसभा निवडणुकीत विजयी होऊन त्यांनी बारामतीचा आवाज पहिल्यांदा विधीमंडळात पोहोचवला.
त्यांच्या कार्याचे महत्त्वाचे पैलू:
- सहकार चळवळ: यशवंतराव चव्हाणांच्या विचारांचा वारसा चालवत त्यांनी ग्रामीण भागात सहकाराचे जाळे विणण्यास मदत केली.
- महिला सक्षमीकरण: त्याकाळी ग्रामीण स्त्रियांच्या समस्या विधानसभेत मांडण्याचे धाडस त्यांनी दाखवले.
- नेतृत्वाचे हस्तांतरण: १९६७ पर्यंत त्यांनी मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले, त्यानंतर बारामतीचे नेतृत्व ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांच्याकडे आले आणि तिथून बारामतीच्या आधुनिक विकासाला सुरुवात झाली.
काटेवाडीचा कायापालट: विकासाचे ‘रोल मॉडेल’
सुनेत्रा वहिनींचे कार्य केवळ राजकीय मंचापुरते मर्यादित नाही. त्यांचे खरे कर्तृत्व हे काटेवाडी गावाच्या कायापालटात दिसून येते. एकेकाळी साधे गाव असलेल्या काटेवाडीला ‘राज्यातील आदर्श गाव’ बनवण्यामागे सुनेत्रा पवारांची जिद्द आणि नियोजन आहे.
त्यांनी केवळ सरकारी निधीवर अवलंबून न राहता ‘लोकसहभागातून विकास’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात उतरवली. गावातील स्वच्छता, सांडपाणी व्यवस्थापन, आणि आधुनिक शेती तंत्रज्ञानाचा वापर यामुळे आज काटेवाडी हे केवळ महाराष्ट्रासाठीच नव्हे, तर देशासाठी एक मॉडेल ठरले आहे. त्यांच्या या प्रशासकीय कौशल्याची चुणूक आज त्यांना मिळालेल्या मोठ्या पदाच्या रूपाने सिद्ध झाली आहे.
पर्यावरण रक्षण आणि सामाजिक दूरदृष्टी
सुनेत्रा पवार यांची ओळख केवळ एक ‘राजकीय व्यक्ती’ अशी नसून, त्या एक पर्यावरण प्रेमी देखील आहेत. ‘एन्व्हायर्नमेंटल फोरम ऑफ इंडिया’ (Environment forum of India) या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी पर्यावरणाची मोठी चळवळ उभी केली.
- निर्मल वारी अभियान: आषाढी वारीच्या काळात होणारी अस्वच्छता रोखण्यासाठी त्यांनी राबवलेले हे अभियान मैलाचा दगड ठरले. यातून त्यांनी लाखो वारकऱ्यांच्या सेवेसोबतच स्वच्छतेचा संदेश दिला.
- ग्रीन बारामती: वृक्षारोपण, प्लास्टिक मुक्ती आणि जलसंधारणाच्या कामातून त्यांनी बारामतीची ‘ग्रीन इमेज’ जागतिक स्तरावर नेली आहे.
- सूक्ष्म नियोजन: वारीपासून ते गावातील कचरा व्यवस्थापनापर्यंत, प्रत्येक कामात त्यांचे ‘मायक्रो मॅनेजमेंट’ हे त्यांच्या कामाची पद्धत स्पष्ट करते.
निष्कर्ष: इतिहासाचे वर्तुळ पूर्ण!
१९६२ मध्ये ‘माईं’नी सुरू केलेला महिला नेतृत्वाचा तो प्रवास आज ६४ वर्षांनंतर ‘वहिनीं’च्या रूपाने एका मोठ्या उंचीवर पोहोचला आहे. बारामतीने नेहमीच देशाला आणि राज्याला नेतृत्व दिले आहे, पण आता एका महिलेच्या हाती राज्याची आणि मतदारसंघाची महत्त्वाची सूत्रे असणे, हे बारामतीच्या राजकीय प्रगल्भतेचे लक्षण आहे. ‘माईं’चा तो वारसा आणि ‘वहिनीं’चा हा आधुनिक विकास, याच्या मिलाफामुळे बारामतीत खऱ्या अर्थाने इतिहासाचे वर्तुळ पूर्ण झाले आहे, असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही.
साभार: मराठी स्पंदन टीम, माहिती स्त्रोत: स्थानिक इतिहास आणि राजकीय विश्लेषण
अधिक वाचा –
अजितदादा – दिलदार उपमुख्यमंत्री