खरा तो एकची धर्म
भारतीय संस्कृतीत आणि महाराष्ट्राच्या संस्कारक्षम मातीत साने गुरुजींचे नाव आदराने घेतले जाते. साने गुरुजींनी केवळ ‘श्यामची आई’ सारखी पुस्तकेच लिहिली नाहीत, तर त्यांनी समाजाला जगण्याचे एक नवे तत्वज्ञान दिले. त्यांच्या सर्व साहित्यामध्ये ‘खरा तो एकची धर्म’ ही प्रार्थना सर्वात जास्त प्रभावशाली मानली जाते.
आजच्या या लेखात आपण या प्रार्थनेचे संपूर्ण शब्द, तिचा खोलवर दडलेला भावार्थ आणि मानवी जीवनातील तिचे महत्त्व सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत.
प्रार्थनेची पार्श्वभूमी आणि साने गुरुजींचा विचार
साने गुरुजी हे खऱ्या अर्थाने माणुसकीचे पुजारी होते. जेव्हा समाजात जाती-भेद, धर्म-भेद आणि उच्च-नीचता वाढली होती, तेव्हा गुरुजींनी या कवितेतून जगाला एक महत्त्वाचा संदेश दिला की, ‘प्रेम’ हाच जगातील एकमेव धर्म आहे. ही प्रार्थना म्हणजे विश्वात्मक मानवतेचा जाहीरनामाच आहे.
साने गुरुजींची ‘आस ही तुझी फार लागली..’ वाचण्यासाठी क्लिक करा – आस ही तुझी फार लागली..
खरा तो एकची धर्म (संपूर्ण शब्द)
खरा तो एकची धर्म। जगाला प्रेम अर्पावे।।
जगी जे हिन अतिपतित
जगी जे दिन पददलित
तया जाऊन उठवावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
जयांना कोणी ना जगती
सदा जे अंतरी रडती
तया जाऊन सुखवावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
समस्ता धीर तो द्यावा
सुखाचा शब्द बोलावा
अनाथा साह्य ते द्यावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
सदा जे आर्त अतिविकळ
जयांना गांजिती सकळ
तया जाऊन हसवावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
कुणा ना व्यर्थ शिणवावे
कुणा ना व्यर्थ हिणवावे
समस्ता बंधू मानावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
प्रभुची लेकरे सारे
तयाला सर्वही प्यारी
कुणा ना तुच्छ लेखावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
जिथे अंधार औदास्य
जिथे नैराश्य आलस्य
प्रकाशा तेथ नव न्यावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
असे जे आपणापाशी
असे जे वित्त वा विद्या
सदा ते देतची जावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
भरावा मोद विश्वात
असावे सौख्य जगतात
सदा हे ध्येय पूजावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
असे हे सार धर्मांचे
असे हे सार सत्याचे
परार्था प्राणही द्यावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
जयाला धर्म तो प्यारा
जयाला देव तो प्यारा
तयाने प्रेममय व्हावे।जगाला प्रेम अर्पावे।।
खरा तो एकची धर्म। जगाला प्रेम अर्पावे।।
प्रार्थनेचा सविस्तर भावार्थ (Detailed Meaning)
या प्रार्थनेतील प्रत्येक कडवे आपल्याला जीवनाचा एक पैलू शिकवते:
१. दीन-दुबळ्यांची सेवा (Helping the Needy)
प्रार्थनेच्या पहिल्या कडव्यात गुरुजी म्हणतात की, जे लोक गरीब आहेत, संकटात आहेत किंवा ज्यांचे अश्रू पुसणारं कुणी नाही, अशांच्या आयुष्यात सुख निर्माण करणे म्हणजे खऱ्या धर्माचे पालन करणे होय. केवळ मंदिरात जाऊन पूजा करणे म्हणजे धर्म नव्हे, तर दुःखी माणसाच्या चेहऱ्यावर हसू आणणे हाच खरा धर्म आहे.
२. समानतेची शिकवण (Equality)
“कुणा ना तुच्छ लेखावे” – या ओळीतून गुरुजी सांगतात की, जगात कोणीही छोटा किंवा मोठा नाही. आपल्याकडे जर एखादी गोष्ट जास्त असेल, तर ती कमी असलेल्या माणसाला द्यावी. कोणाचाही तिरस्कार न करता सर्वांना धीर देणे हेच श्रेष्ठ माणसाचे लक्षण आहे.
३. निस्वार्थ भावना (Selflessness)
तिसऱ्या कडव्यात ‘प्रभूता’ म्हणजेच मिळालेले वैभव किंवा सत्ता ही आपली नसून ती ईश्वराची आहे, असे मानण्यास सांगितले आहे. आपल्याकडे असलेले ज्ञान, संपत्ती आणि कौशल्य हे समाजाच्या कल्याणासाठी वापरले पाहिजे.
४. वैश्विक बंधुभाव (Universal Brotherhood)
सर्वात महत्त्वाचा संदेश चौथ्या कडव्यात आहे. माणूस कोणत्या धर्माचा आहे किंवा कोणत्या देशाचा आहे, हे महत्त्वाचे नसून तो एक ‘माणूस’ आहे, हे ओळखून त्याच्यावर प्रेम करावे. ही शिकवण आजच्या काळात जागतिक शांततेसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
शालेय परिपाठात या प्रार्थनेचे स्थान
महाराष्ट्रातील प्राथमिक आणि माध्यमिक शाळांमध्ये सकाळच्या परिपाठात ही प्रार्थना आवर्जून म्हटली जाते. याचे मुख्य कारण म्हणजे बालवयातच विद्यार्थ्यांच्या मनावर ‘सर्वधर्मसमभाव’ आणि ‘परोपकार’ या मूल्यांची रुजवणूक करणे. जेव्हा शेकडो विद्यार्थी एकत्रित सुरात ही प्रार्थना म्हणतात, तेव्हा शाळेच्या वातावरणात एक वेगळीच पवित्रता आणि सात्विकता निर्माण होते.
विद्यार्थ्यांच्या जीवनावर होणारा परिणाम
- सहानुभूती (Empathy): मुलांमध्ये इतरांच्या दुःखाबद्दल जाणीव निर्माण होते.
- सामाजिक जबाबदारी: आपल्या समाजासाठी काहीतरी देणे लागते, ही भावना विकसित होते.
- नकारात्मकतेचा नाश: द्वेष, राग आणि मत्सर यांसारख्या भावना दूर होऊन मनात प्रेमाचा ओलावा निर्माण होतो.
निष्कर्ष
साने गुरुजींची ही प्रार्थना केवळ शब्दांचा समूह नसून, ते एक सुंदर जीवन जगण्याचे सूत्र आहे. जर प्रत्येकाने आपल्या आयुष्यात “जगाला प्रेम अर्पावे” या मंत्राचा अवलंब केला, तर हे जग खरोखरच नंदनवन होईल. शाळांमधून मिळणारी ही शिकवणच उद्याच्या सुसंस्कृत पिढीची निर्मिती करेल.
साने गुरुजींची ‘आस ही तुझी फार लागली..’ वाचण्यासाठी क्लिक करा – आस ही तुझी फार लागली..